Signaleren van (hoog)begaafde leerlingen is nodig,
maar niet elke signaleringsmethode meet hetzelfde

Waarom objectieve cognitieve screening helpt om meer sterke leerlingen te zien

Scholen willen leerlingen met een ontwikkelingsvoorsprong of hoogbegaafdheid graag tijdig herkennen. Dat is terecht. Als een leerling cognitief méér aankan dan het reguliere aanbod, heeft dat gevolgen voor instructie, tempo, uitdaging en motivatie en wanneer dat goed passend is bij wat de leerling aankan, ook voor welbevinden. Goede signalering is daarmee niet alleen een verplichting vanuit de wet Passend Onderwijs, maar ook belangrijk in de dagelijkse schoolpraktijk.

Maar niet elke vorm van signalering kijkt naar hetzelfde. Veel signaleringsroutes vertrekken vanuit wat volwassenen al zien of vermoeden. Leerkrachten en ouders kijken naar gedrag, schoolprestaties, motivatie, taalgebruik, werkhouding, creativiteit of opvallende kenmerken. Soms gebruiken scholen daarbij signaleringslijsten: vragenlijst- of protocolgestuurde instrumenten die helpen om het kijken te structureren en vermoedens bespreekbaar te maken. Zulke lijsten hebben waarde.

Tegelijk blijft de vraag: vinden we zo ook de leerlingen die cognitief veel aankunnen, maar dat (nog) niet duidelijk laten zien in hun gedrag of schoolprestaties?

Het onderzoek (On)gezien laat zien dat dit niet vanzelfsprekend is. Een groot deel van de cognitief sterkste leerlingen was vooraf niet in beeld — ook niet op scholen waar observatie- of vragenlijstgestuurde signalering werd gebruikt.

Wat onderzochten we?

In het onderzoek (On)gezien onderzocht SCALIQ welke basisschoolleerlingen door school en/of ouders al werden gezien als mogelijk cognitief sterk, en welke leerlingkenmerken invloed hadden op die signalering. Aan het onderzoek deden 29 basisscholen en 5371 leerlingen mee. De scholen waren geworven met oog voor onder andere regionale spreiding en schoolweging.

Alle leerlingen maakten de ZOOV+, een digitale, adaptieve en taalvrije intelligentiescreener voor basisschoolleerlingen vanaf vijf jaar. De ZOOV+ is ontwikkeld om cognitieve potentie objectief in beeld te brengen, zonder eerst te kijken naar schoolprestaties, taalvaardigheid, motivatie of het bestaande beeld van de leerling. De screener is bedoeld om de top 20% en top 5% cognitief sterkste leerlingen te signaleren. Scholen ontvangen daarbij een kleurcodering: blauw voor ongeveer de top 20% en paars voor ongeveer de top 5% cognitief sterkste leerlingen. Of: Paars voor de top 5% en blauw voor de 15% daaronder, samen de cognitief sterkste 20% van de leerlingen.

Voorafgaand aan de afname vulden leerkrachten een onderzoeksspecifieke vragenlijst in. Daarin werd gevraagd of er bij een leerling al een vermoeden was van een ontwikkelingsvoorsprong of (hoog)begaafdheid, en zo ja: door wie of waardoor dat vermoeden was geuit. De antwoordopties waren onder andere ouders, leerkracht, SiDi, DHH en anders/overig. Deze vragenlijst werd bewust vóór de ZOOV+-afname ingevuld, zodat de uitslag van de objectieve screener het bestaande beeld van de leerling niet kon beïnvloeden.

Veel cognitief sterke leerlingen waren vooraf niet in beeld

Uit het gepubliceerde onderzoek bleek dat leerkrachten cognitieve potentie deels herkennen. Leerlingen met een hogere IQ-score hadden een grotere kans om door leerkrachten gesignaleerd te zijn. Dat is belangrijk: professionele observatie doet ertoe.

Tegelijk was het beeld verre van volledig. Van de hoogbegaafde leerlingen (IQ 130 of hoger) werd bij 47,6% door de leerkracht aangevinkt dat er al een vermoeden van een ontwikkelingsvoorsprong of (hoog)begaafdheid bestond. Anders gezegd: iets meer dan de helft van deze leerlingen was nog niet als zodanig in beeld.

Dat maakt duidelijk dat signalering op basis van vermoedens waardevolle informatie kan opleveren, maar onvoldoende is om alle cognitief sterke leerlingen in beeld te krijgen.

Wat zagen we bij signaleringslijsten?

In aanvullende analyses keken we naar scholen waar in de vragenlijst werd aangegeven dat leerlingen met een signaleringslijst waren gesignaleerd. Deze analyses vragen om een voorzichtige interpretatie. We weten uit deze data niet hoe volledig, hoe recent of op welke manier zo’n lijst op de betreffende scholen is gebruikt. De resultaten zijn daarom geen definitief oordeel over signaleringslijsten als instrument.

Wat de analyses wél laten zien, is wat deze vorm van signalering in onze onderzoeksgroep feitelijk opleverde. Op scholen die met een signaleringslijst werkten, was telkens slechts een minderheid van de cognitief sterkste (paarse) leerlingen langs die weg in beeld — minder dan een kwart. Andersom scoorde een aanzienlijk deel van de via zo’n lijst gesignaleerde leerlingen — bijna de helft — grijs op de objectieve screener. Zij vielen dus onder het 80e percentiel.

Dat betekent niet dat signaleringslijsten geen waarde hebben. Het laat wel zien dat deze vorm van signalering in deze scholen geen garantie bood dat de cognitief sterkste leerlingen werden gevonden. Een aanzienlijk deel van de leerlingen die op de objectieve screener zeer hoog scoorden, was via deze route niet in beeld gekomen.

Maakt signaleren met vragenlijsten verschil?

De meest opvallende bevinding kwam naar voren toen we de totale dataset verdeelden in twee groepen: scholen waar signalering mede plaatsvond via een signaleringslijst, en scholen waar dat niet zo was.

Op scholen waar zo’n lijst werd gebruikt, waren 70 van de 149 paarse leerlingen vooraf in beeld. Dat is 47,0%.

Op scholen waar geen signaleringslijst werd gebruikt, waren 71 van de 148 paarse leerlingen vooraf in beeld. Dat is 48,0%.

Ook omgekeerd zagen we geen gunstiger beeld voor scholen waar een signaleringslijst werd gebruikt. Op die scholen viel 55,8% van de vooraf gesignaleerde leerlingen in de grijze ZOOV+-categorie. Op scholen zonder zo’n lijst was dat 52,2%.

Met andere woorden: in deze dataset hing het gebruik van een signaleringslijst niet samen met een hogere kans dat leerlingen uit de top 5% cognitief sterkste leerlingen vooraf in beeld waren. Ook leidde het gebruik ervan niet tot een lager aandeel vooraf gesignaleerde leerlingen dat op de ZOOV+ onder het 80e percentiel scoorde.

Dat is geen reden om dergelijke lijsten af te schrijven. Het is wel een reden om kritisch te kijken naar hun rol in het signaleringsproces.

Waarom blijft deze vorm van signaleren kwetsbaar?

Veel signaleringsroutes zijn afhankelijk van gedrag dat door volwassenen wordt waargenomen en geïnterpreteerd. Dat is begrijpelijk, maar ook kwetsbaar. Een leerling moet dan niet alleen cognitief sterk zijn, maar ook op een herkenbare manier cognitief sterk overkomen.

Dat gaat niet altijd samen.

Sommige leerlingen presteren keurig mee met de groep, maar laten niet zien wat ze werkelijk aankunnen. Sommige leerlingen passen zich sterk aan. Sommige leerlingen hebben een taalachtergrond, sociaal-economische context of gedragsstijl waardoor hun cognitieve potentie minder snel wordt herkend. Andere leerlingen vallen juist op door gedrag, motivatieproblemen of frustratie, waardoor de vraag naar cognitieve uitdaging pas laat of indirect wordt gesteld.

In het bredere onderzoek zagen we dat signalering niet alleen samenhing met IQ. Ook kenmerken zoals geslacht, geboortemaand, lage sociaal-economische status, migratieachtergrond en NT2-status bleken invloed te hebben op de kans dat een leerling door leerkrachten werd gesignaleerd. Het rapport beschrijft expliciet dat factoren zoals geslacht, taalachtergrond, migratieachtergrond en sociaal-economische factoren invloed hebben op de kans dat een leerling als meer- of hoogbegaafd wordt gesignaleerd.

Dat maakt observatie niet waardeloos, maar wel beperkt. Zeker wanneer kansengelijkheid ook een doel is, moeten we ons afvragen welke leerlingen afhankelijk blijven van herkenning door volwassenen — en welke leerlingen daardoor buiten beeld raken.

Objectief kijken betekent iets anders dan beter observeren

Een signaleringslijst of -protocol kan helpen om het gesprek te structureren. Het kan leerkrachten en ouders attenderen op kenmerken die anders misschien niet expliciet worden besproken. Dat is waardevol.

Maar zo’n route meet niet rechtstreeks de cognitieve potentie van het kind en meet dat niet bij alle leerlingen in een klas. Het kind laat niet zelf zien welk niveau van abstract redeneren, patroonherkenning of probleemoplossend vermogen het aankan. Volwassenen vullen in wat zij zien, herkennen of vermoeden bij leerlingen die daartoe voor hen in aanmerking komen.

Daar zit precies de kwetsbaarheid. Als het beeld van een leerling wordt beïnvloed door gedrag, taal, schoolprestaties, aanpassing, geslacht, relatieve leeftijd of verwachtingen van volwassenen, dan kan ook een gestructureerde lijst die vertekening meenemen.

Objectief kijken betekent daarom niet: nog beter zoeken naar signalen in gedrag of prestaties.

Objectief kijken betekent: alle leerlingen zélf de kans geven om cognitieve potentie te laten zien, zonder vooraf te filteren op wat zij al weten, kunnen, durven tonen of op school laten zien.

Wat is dan nodig?

De conclusie is niet dat scholen moeten stoppen met observeren, vragenlijsten of gesprekken met ouders. Integendeel: die informatie blijft belangrijk. Een leerling is meer dan een score, en onderwijsbehoeften worden niet bepaald door cognitieve potentie alleen.

Maar het onderzoek laat wel zien dat observaties en signaleringslijsten niet als enige toegangspoort zouden moeten fungeren.

Wie cognitief sterke leerlingen eerlijker wil herkennen, heeft naast professionele blik en ouderinformatie eerst objectieve cognitieve screening nodig. Juist doordat alle leerlingen dezelfde kans krijgen om hun cognitieve potentie te laten zien, worden niet alleen de leerlingen gevonden die al voldoen aan het bekende beeld van hoogbegaafdheid.

Objectieve screening is geen eindpunt. Het is een startpunt om vanuit een inclusieve meting beter te begrijpen.

Een hoge score betekent niet automatisch dat alle onderwijsbehoeften duidelijk zijn. Maar het geeft wel een belangrijk signaal: deze leerling kan cognitief meer aan dan gemiddeld, ook als dat in de klas nog niet zichtbaar was. Zo zie je ook relatief onderpresterende leerlingen.

Van label naar aanbod

De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet: welk label hoort bij deze leerling?

De belangrijkste vraag is: wat heeft deze leerling in het onderwijs nodig om te kunnen leren?

Als een school pas in groep 7 ontdekt dat een leerling jarenlang veel meer aankon, is er kostbare tijd verloren gegaan. Niet alleen omdat het aanbod mogelijk te weinig uitdagend was, maar ook omdat de leerling in die jaren iets heeft geleerd over school, leren en zichzelf. Bijvoorbeeld dat leren vooral makkelijk hoort te zijn. Of juist dat school niet de plek is waar je echt hoeft te denken.

Tijdig en objectief signaleren helpt scholen om eerder passende keuzes te maken. Denk aan compacten, verrijken, versnellen, werken in niveaugroepen, deelname aan een plusaanbod of verder diagnostisch onderzoek wanneer daar aanleiding voor is.

Daarvoor is een combinatie nodig van verschillende bronnen: observaties, gesprekken, schoolprestaties, ouderinformatie én objectieve cognitieve screening.

Conclusie: niet méér interpreteren, maar objectiever meten

Het onderzoek (On)gezien laat zien dat cognitief sterke leerlingen lang niet altijd vanzelf zichtbaar zijn. Ook wanneer scholen gebruikmaken van signaleringslijsten, blijven veel leerlingen uit de top 5% buiten beeld. In onze dataset was het percentage vooraf herkende paarse leerlingen vrijwel gelijk op scholen waar zo’n lijst werd gebruikt en op scholen waar dat niet zo was.

Dat vraagt om een nuchtere conclusie. Niet dat bestaande signaleringsroutes waardeloos zijn. Wel dat ze, zoals gebruikt in deze onderzoeksgroep, onvoldoende waren om de cognitief sterkste leerlingen betrouwbaar in beeld te brengen.

Signaleren blijft nodig. Maar signalering mag objectiever: minder afhankelijk van wat volwassenen al zien, herkennen of verwachten, en minder afhankelijk van wat een leerling al laat zien in kennis, vaardigheden of schoolprestaties. De praktijk van scholen die gaan werken met ZOOV+ bevestigt dit.

Wie objectief en kansengelijk wil kijken naar cognitieve potentie, moet niet alleen vragen:

Welke leerlingen herkennen we al?

Maar ook:

Welke leerlingen zouden we zonder objectieve cognitieve screening nooit hebben gezien?